الف- تهيه وسايل لازم- اين مواد شامل:

1-   كندوي جديد(جعبه اي)همراه با تعدادي قاب ساخته شده با صفحه موم اجدار.

2-  چند عدد كادر را كه دور انها با حدود يك متر كش از چند طرف كشيده ايم اماده مي كنيم و يا چند عدد كادر كه يك طرف انها سيم كشي شده و يك طرف ان باز است جهت گذاشتن شانهاي بريده شده داراي نسل زنبورعسل.

3-  ساير وسايل شامل:دودي،كلاه زنبورداري،اهرم،دستكش،برس،چكش،چاقو،قابلمه در دار براي برداشت عسل،كارد براي بريدن شانها از كندوي بومي،پايه براي استقرار كندوي بومي روي ان جهت سهولت تبديل و خلاصه اب گرم براي شستشو.

ب- انتخاب فصل ويا روز مساعد براي تعويض:تعين فصل و روز مناسب براي تبديل كندوهاي بومي اهميت زيادي دارد زيرا فصل و يا روز نامناسب مي تواند باعث شكست زنبوردار در عمليات تبديل شود.

فصل مناسب:تنها فصل تبديل كندو بهار هر منطقه است (منظور زماني است كه طبيعت داراي گل بسيار است.

در اين فصل به علت وجود گرده و شهد در طبيعت تعداد زيادي از زنبوران كارگر مشغول فعاليت در صحرا بوده و ازدحام جمعيت در داخل كندو كم و در نتيجه شخص عامل راحتر مي تواند كار تبديل را به انجام رساند.البته بهتر است در ابتداي فصل عمل تبديل انجام گيرد تا كندو بتواند ترميم شانهاي بريده شده و ساختن شانهاي جديد را انجام دهد تا بتواند از دوره عسل استفاده كند.

روز مناسب:براي تبديل مي توان يك روز افتابي حوالي ساعت 9صبح الي 2 بعد از ظهر را كه دماي حدود 26-22 درجه سانتيگراد را داشته باشد انتخاب كرد بهتر است در روزهاي باراني و سرد و يا روز هاي ابري كه زنبور كارگر نتوانسته به صحرا برود عمل تبديل انجاك نگيرد.انتخاب فصل و روز مناسب با بهترين چراگاه براي جلوگيري از غارت كندوي تبديل شده نقش بزرگي را ايفا مي كند.  

یکی از رشته تولیدی در صنعت زنبورداری در بعضی از کشور های خارج از کشور خصوصا" در امریکای شمالی تولید زنبور پاکتی مرسوم است.دراین رشته تولیدی معمولا پرورش زنبور وپرورش ملکه همزمان و توام میباشد . روش کار به این صورت است که در مناطق ایده ال ازنظر شرایط آب و هوائی وپوشش گیاهی نسبت به ازیاد جمعیت کلنی ها اقدام می گردد،به گونه که از هر کندو بتوان مقداری زنبور مازاد جمعیت کلنی ها اقدام میگردد،به گونهای که از هر کندو بتوان مقداری زنبور مازاد برداشت نمود.ضمنا همزمان با این عمل ملکه نیز پرورش داده میشود. جعبه های چوبی مخصوصی که در دو طرف آنها توری سوراخ کوبیده شده است جهت محمل و انتقال زنبور مورد استفاده قرار می گیرند. در هر یک از این جعبه معمولاحدود 1تا 1.5 کیلو زنبور ریخته و یک عدد ملکه باورور را نیز در قفس مخصوص ملکه گذاشته و در بین زنبور های فوق الذکر آویزان می نمایند. ضمنا یک قوطی یک لیتری رانیز از شربت پر کرده ودر داخل جعبه زنبور پارکتی قرار می دهند که زنبور ها از آن تغذیه کنند. جعبه زنبور پاکتی پس از پرواماده شدن به وسیله پست ویا کامیون به نقاط مختلف فرستاده می شوند.

موارد استفاده از زنبور پاکتی :

1.تشکیل کلنی های جدید

2.جایگزین کلنی های مرده

3.گرده افشانی باغات

4.تقویت کلنی های ضعیف

5.بیشترین مورد استفاده در مناطقی است که دارای زمستانهای سرد و طولانی بوده و امکان نگهداری کلنی های زنبور عسل در زمستان کم بوده ویا مقرون بصرفه نمی باشد.

اقداماتی که درمدیریت کلنیهای زنبور پاکتی می تواند موثر واقع شود به شرح ذ یل می باشد:

1.تعویض ملکه قدیمی و جایگزین آن باملکه جوان و بارور اصلاح شده، اولین اقدام محسوب میشود.

2.کلنی های ضعیف را در یکدیگر ادغام کرده ،سپس جمعیت ها را به روش معمول ساماندهی نمود.

3.میزان غذای کلنی ها را بررسی،و در صورت لزوم تامین نمود.

4.در صورتی که قابهای عسل وگرده در دسترس نباشد باید از شربت قند ویا ازمکمل های پروتئینی و جایگزین گرده استفاده شود چون این موضوع در پرورش نوزادان بسیار اهمیت دارد.

5. این گونه کلنیها دارای جمعیت بسیار زیاد خواهند شد امکان تولید کندو و کاهش جمعیت انها وجود دارد،لذا باید کلیه اقدامات لازم جهت جلوگیری از تولید بچه کندوانجام شود وجمعیت اضافی کندو را به موقع برداشته و بصورت زنبور پاکتی به فروش رسانید.

6.اقدامات مهم زنبورداری از جمله :تهویه کافی کندوها،محافظت در مقابل باد و باران ،استقرار کندوها در مکانهای مناسب و کنترل آفات و بیماریها ،همگی برای موفقیت امر تولید زنبور پاکتی دخیل می باشد.

عمدترین وسایل مورد نیاز برای تولید زنبور پاکتی شامل :

1.جعبه مخصوص حمل زنبور پاکتی

2.قفس های ارسال ملکه

3.ظروف شربت مخصوص جعبه های زنبور پاکتی

قفس زنبور پاکتی:

قفس زنبور پاکتی ممکن است به اندازه های مختلف ساخته شوند.محموله یک کیلو گرمی زنبور ابعاد 22(ارتفاع).30(طول).15(عرض) سانتی متر مناسب می باشند.ولی برای گنجایش 5/1 کیلو گرم زنبور اندازه ابعاد 22ارتفاع.40طول.15عرض سانتی متر مناسب تر است . طرفین از شبکه توری فلزی سوراخ ریز محصور شده ولی سقف ،کف و دو انتهای آن چوبی است.

ظروف شربت خوری مخصوص قفس های زنبورپاکتی

در هریک از قفس های زنبور پاکتی یک قوطی حلبی غذا دهنده با گنجایش یک لیترشربت قرارداده می شودکه از طریق سوراخ تعبیه شده در سقف قفس وارد شده و بر روی پایه چوبی که به شکل H یاUمی باشد و به کف یا سقف کوبیده شده است تکیه می کند .در وسط درب قوطی چند سوراخ کوچک ایجاد شده به طوری که زنبور بتواند خرطوم خود را وارد آن کرده واز شربت تغذیه نماید.گاهی در وسط درب ایجاد کرده وروی آن قطعه پارچه صافی چسبانیده می شود.برای چسبانیدن قطعه پارچه بر روی سورراخ از بطانه رقیق شدهه مخصوص صافکاری بدنه اتومبیل استفاده میشود و آنرا به سطح داخلی درب قوطی می چسبانند.ضمنا می توان پارچه را توسط یک حلقه پلاستیکی از سوراخ خارجی درب قوطی به داخل فشار داد به طوری که پارچه صافی ،کمی شل باقی بماند بعد از این مرحله و پس از خشک شدن بطانه پارچه صافی،قوطی را از شربت قند 50درصد پر کرده و درب آنها را لحیم کرده به طوری که کاملا مسدود شوند وشربت فقط از راه سوراخ وسط درب آن توسط زنبورها قابل خوردن باشد . در صورتی که از حلقه پلاستیکی استفاده شود می توان قبل از پر کردن قوطی از شربت ،درب آنرا لحیم کرده و مسدود نمود.

پرکردن قفس های زنبور پاکتی:

برای پر کردن قفس های زنبور پاکتی از زنبور روشهای مختلفی به کار گرفته شده است. مرسوم ترین این روشها استفاده از (جعبه تکاندن زنبور)است که ظرفیت حود 10 تا 15 کیلو گرم زنبور را دارد.این جعبه دارای دو قسمت عمده است . قسمت فوقانی دارای یک قیفی است که به قسمت تحتانی راه داشته و ضمنا"یک ظرف ظرف عمیق که از شبکه ملکه درست شده و قابل جدا شدن است برروی قسمت فوقانی این جعبه قرار داده و شانهایحاوی زنبور بر روی شبکه ملکه تکانده می شود واز این طریق زنبورهای کارگر در جعبه تحتانی ریخته می شوند.بدین ترتیب زنبور های نر و ملکه بر روی شبکه ملکه قرار گرفته وروی شبکه ملکه قرا گرفته و با زنبور های کارگری که در قسمت تحتانی قرار میگیرند قاطی نشده و به کندوی اولیه خود باز گردانده می شوند. پساز آن که به اندازه کافی جمع آوری شد ، قفس های زنبور پاکتی را بر روی ترازو قرار داده و سپس قسمت تحتانی(جعبه تکاندن زنبور )را بر داشته و زنبور ه را از طریق دریچه خروجی ان و بوسیله قیف به داخل قفس می ریزند.پس از این مرحله یک ملکه که قبلا" در قفس های دو حجره ای مخصوص ملکه(بدون خادمه و بدون شیرینی ملکه)قرارداده می شود.و بالاخره ظرف شربت خوری را داخل قفس گذاشته و آنه را جهت بسته بندی روی کامیون آماده می نمایند.

برای ارسال گروهی قفس های پاکتی بو سیله کامیون معمولا" هر 4یا 5 قفس را بوسیله دو باریکه چوب بطول 90، عرض 5و ضخامت 1 سانتیمتر به یکدیگر متصل کرده به طوری که بین هر دو قفس فاصله ای 10تا 15 سانتی متر ایجاد گردد.در جریان پر کردن قفس های زنبور پاکتی باید دقت کافی بعمل آید که زنبورپاکتی باید دقت کافی بعمل اید که زنبور ها از گرما زیاد اسیب نینند.پس از بسته بندی قفس ها نیز باید زنبورهای چسبیده به سطح آنها را جدا کرده و با شربت 40به 60 زنبورها را اسپری نمود تا آرامش نسبی پیدا کرده و مقداری شربت بخورند.زنبوررهائی که قبل از حرکت به اندازه کافی شربت خورده باشند قادرند حدود سه روز مسافرت را بخوبی تحمل نمایند.

مستقر کردن  زنبور پاکتی در کندو:

پس ازدریافت قفس های زنبور پاکتی ، باید انها را در محلی خنک و تاریک قرار داده و سطح توری انها را مختصرا" با شربت 40 به 60 که حاوی داروی (فومیدیل – ب) است اسپری نمود. از هنگام غروب آفتاب تا صبح روز بعد می توان انها را در کندو ها مستقر کرد . برای این منظور انها رابه زنبورستان برده و سه یا چهار قاب از وسط کندوئی که قبلا" آماده و در محل مورد نظر قرار داده شده است خارج نمود .در صورتی که هوا به اندازه کافی سرد نباشد و بطورطبیعی قدرت پرواز کاسته نشود ،بهتر است موقع تخلیه قفس های زنبورپاکتی در کندوها،آنها را با شربت قند رقیق مختصرا" اسپری کرد.پس از این کار قفس را به آرامی از محل قاعده به زمین زده سپس قوطی شربت و ملکه را برداشته و زنبور ها را به داخل کندو تخلیه می نمائیم.قابهای را که قبلا" از کندو خارج کرده بودیم باید در داخل کندوودر محل خود قرار داده شوند به طوری که آنها را به آرامی از محل قاعده به زمین زده سپس قوطی شربت را برداشته و زنبورها را به داخل تخلیه می نمائیم ..سپس ورودی قفس ملکه را برداشته و قفس حاوی ملکه را بین دو شان وسطی کندو مستقرکرده تا ملکه از آن خارج گردد.

امروزه زنبور عسل شناخته ترين حشره از نظر علمي و اقتصادي است زيرا در حاليکه تنها حشره اي است که به وسيله انسان اهلي و براي تهيه عسل پرورش داده ميشود ؛ بررسي زندگي آن از جنبه هاي مختلف در تمام مراحل تاريخ به صورت يک منبع غني از نظر پديده هاي بيولوژيک بوده است۰ در طبيعت و مخصوصا جنگلها و کوهستانها ؛ زنبور عسل معمولا تنه تو خالي درختها و شکاف سنگها را براي زندگي خود انتخاب ميکند و در آن لانه هايي بنام کندو مرکب از شانهاي عمودي از موم ميسازد ۰ هر شان در دو سطح خود از حجره هاي متعدد و شش گوش بطور منظم تشکيل شده است که در داخل آنها عسل و گرده ذخيره مي شودو نيز در بعضي از حجره ها تخم گذاري مي گردد و لاروها و شفيره ها در داخل آنها پرورش داده ميشوند۰ کندوي زنبور عسل يک اجتماع تک ماده اي است و در هر کندو از هر ده هزار تا صد هزار زنبوري که در آن زندگي ميکنند فقط يک زنبور بارور بنام ملکه و درحدود هفتصد زنبور نر و بقيه ماده هاي عقيم بنام کارگر ميباشند. در کلني زنبور عسل روابط ملکه ؛ نر و کارگر از نظر پديده هاي تبادل غذايي ؛ تقسيم کار و غيره فو ق العاده جالب توجه است۰ کارگرها هرگز تخم نميگذارند و تمام کارهاي کندو را انجام مي دهند ۰ جمع آوري گرده و نوش از روي گلها ؛ تهيه عسل و موم ؛تهيه شان ؛ مواظبت از لاروها ؛ غذا دادن به ملکه و نرها و لاروها ؛ دفاع از کندو و تهويه و تميز کردن آن ؛ همه اين کارها به عهده کارگر است ۰ کارگرها در بهار فعاليت خود را با پرواز روي گلها و جمع آوري گرده و نوش و ذخيره آن در کندو شروع مي کنند و اين کار در تمام بهار و تابستان ادامه ميابد.

در کلني زنبور عسل ؛ کارگر يک فرد اجتماعي منظم و تربيت شده اي است که در مدت ۵ هفته از زندگي فعال خود به ترتيب وظايف معين و مشخصي را در اداره کندو بعهده مي گيرد مثلا کارگرهاي جوان در سه روز اول زندگي خود فقط به تميز کردن حجره هاي خالي شان مي پردازند ۰ فضولات ؛ پوست لاروي و باقيمانده مواد غذايي را خارج ميکنندو اين حجره هارا براي پذيرفتن تخم هاي جديد آماده ميسازند۰ از روز چهارم اين کارگرها شغل پرستاري را بعهده مي گيرند ولي در اين کار ابتدا فقط به دادن عسل و گرده به لاروهاي کامل اکتفا مي کنند زيرا غدد گلويي آنها فقط از روز ششم شروع به ترشح ژله رويال ( Gele Royale ) مي کنند و در اين موقع کارگرها آماده غذا دادن به لاروهاي جوان مي شوند ۰

روز دهم کارگرها براي اولين بار از کندو خارج ميشوند و به يک پرواز کوتاه جهت يابي مي پردازند و بعد دو باره و براي ده روز ديگر به داخل کندو برمي گردند و مجددا به کارهاي کندو مي پردازند ولي اين بار به علت از کار افتادن غدد گلويي پرستاري لاروها را کنار مي گذارندو کار انبار کردن عسل و گرده (پولن= pollen ) را در حجره هاي خالي به عهده مي گيرند ولي بعد از چند روز با رشد غدد شکمي ترشح کننده موم به ساختمان حجره هاي جديد و توسعه کندو مي پردازند و نيز در ضمن اين کار بعضي از افراد در جلوي سوراخ خروجي کندو وظيفه محافظت کندو را به عهده مي گيرند و اين آخرين مرحله از فعاليت آنها در داخل کندو است زيرا به زودي کار جمع آوري نوش و گرده را شروع ميکنند و به اين منظور به پروازهاي بزرگ از گلي به گل ديگر مي پردازند ۰ کار جمع آوري و آوردن غذا و آب بوسيله کارگرها و ذخيره کردن آن در کندو از سه تا چهار هفته طول مي کشد ۰ زنبورهاي کارگر در مرحله پرواز براي جستجوي غذا داراي قدرت تبادل نظر و خبر دهي در مورد کشف منبع غذا و مشخصات آن و هدايت ساير همکاران براي جمع آوري هر بيشتر شيره و گرده مي باشند و اين کار به وسيله رقصهاي مخصوص به نام رقص دوراني و رقص شکم جنباني انجام مي گيرد ۰ وظيفه زنبورهاي نر فقط جفت گيري با ملکه جوان است واينکار ضمن يک پرواز دسته جمعي بنام پرواز آميزشي يا پرواز عروسي صورت مي گيرد۰ بدين ترتيب که ابتدا ملکه يک پروازجهت يابي براي شناسايي موقعيت کندو در محل انجام مي دهد ودر پرواز بعدي با تعدادي نر از کندو خارج مي شودو در هوا اوج ميگيرد و طي آن با نري که از سايرين قوي تر است و ضمن پرواز به آن ميرسد جفت گيري ميکند( جفتگيري مکرر در ملکه زنبورها ممکن بوده ليکن خيلي نادر است )۰ پرواز عروسي در ساعات گرم و آفتابي روز معمولا بين ساعتهاي ۱۲ تا ۱۶ صورت ميگيرد و ملکه در تمام عمر خود فقط يکبار و آن هم در روزهاي بيست و پنجم تا سي ام زندگي در جريان پرواز عروسي جفتگيري ميکند و در حاليکه دستگاه تناسلي نر به انتهاي شکم آن قلاب شده است از نر خود جدا و به کندو باز مي گردد۰ نر بلافاصله بعد از جفتگيري مي ميرد و ملکه بيوه بتدريج و طي چند سال تخم ريزي ميکند و تکثير کندو را به عهده مي گيرد ۰ از اين جهت در اين حشره دستگاه تناسلي داراي عضو مخصوص براي ذخيره و نگهداري اسپرماتوزوئيد مي باشدو تلقيح تخمها بوسيله اسپرم ها به ميل ملکه صورت مي گيرد۰ ملکه در تمام بهار و تابستان و به طور مداوم شب و روز مشغول تخم ريزي است و روزانه حدود ۳۰۰ تا۳۰۰۰ تخم مي گذارد و اين بستگي به حرارت ؛ غذا ؛ وسعت کندو و سن ملکه دارد۰ هر ملکه حدود ۵ سال عمر ميکند و در ۳ تا ۴ سالگي ذخاير اسپرم و تعداد تخم آن کم مي شود۰ در اين حشره از تخم هاي تلقيح شده افراد ديپلوئيد ( ۳۲ کروموزومي ) که عموما ماده مي باشند بوجود مي آيند۰ اين افراد منشا ملکه و کارگر هستند و تنظيم پيدايش آنها در کندو بعهده کارگرها و مربوط به طرز غذا دادن آنها به لاروها است ۰ بدين ترتيب که در صورت تغذيه لاروها بطور مداوم و به مدت ۵ روز از ژله رويال دستگاه تناسلي آنها رشد کرده و در مرحله کمال تبديل به ملکه يا ماده هاي بارور مي شوند ولي در صورتيکه لاروها فقط سه روز با ژله رويال و بقيه مدت بوسيله عسل تغذيه شوند ماده هاي عقيم يا کارگر خواهند شد ۰

تخم هاي تلقيح نشده هاپلوئيد ( ۱۶ کروموزومي ) و عموما تبديل به نر مي شوند ۰ از اين جهت در جريان تخم ريزي تنظيم تعداد تخم هاي تلقيح نشده به عهده ملکه است ولي در ملکه هاي پير معمولا ذخيره اسپرماتوزوئيد کم يا بکلي تمام ميشود و در اين صورت بيشتر افراد و يا تمام آنها که در سالهاي آخر عمر ملکه بوجود مي آيند نر مي باشند که از نظر توليد عسل ارزشي ندارند و در اين صورت بايد مبادرت به تعويض ملکه نمود۰ بطور کلي در پرورش زنبور از نظرجلوگيري از چنين پيشامدي بايد هر دو سال يکبار ملکه کندو را عوض کرد و ملکه جواني در کندو قرار داد ۰ همچنين براي افزايش قدرت باروري ملکه بايد آنرا از سرما محفوظ داشت و کندوي وسيع يا ذخيره غذايي کافي در اختيارش گذاشت ۰

وجود ملکه هاي جوان در کندو براي ملکه مادر خوش آيند نيست و از اين جهت ملکه هميشه در جستجوي اين افراد و از بين بردن آنها مي باشد ولي در مواقع ضروري از نظر تکثير کندو ، کارگرها از اين تصادم جلوگيري مي کنند و ملکه هاي جوان را در حمايت خود قرار مي دهند و در اين صورت ملکه مادر جاي خود را به ملکه هاي جوان مي دهد و باتفاق تعدادي از کارگرها و نرها کندو را ترک مي کنند ۰ بنا براين ملکه در اجتماع زنبور عسل بر خلاف اکثر زنبورهاي وحشي ماده موسس نيست و کندو يک اجتماع دائمي است که در فواصل معين تکثير پيدا ميکند و دسته اي از افراد آن تحت غريزه خاصي و بدنبال ملکه از کندو خارج مي شوند و در حاليکه به آن مي چسبند و از هم متفرق نمي شوند ، در تهيه لانه ديگري بر مي آيند ۰ چنين دسته زنبور را بچه کندو يا بره کندو مي نامند ۰ طي زمستان زنبورها عموما در مرکز کندو جمع مي شوند و به استراحت مي پردازند و در اين مدت از عسلي که در طول بهار و تابستان ذخيره شده است تغذيه مي کنند ۰ در مناطق سردسير و زمستان کندوها را بايد از سرما و يخبندان محفوظ داشت ودر صورت کمي ذخيره داخل آن ، مقداري شيره قند براي تغذيه زنبورها قرار داد۰

تهیه کننده و ارسال توسط: خانم زهرا علیزاده